Energie- en Emissiescenario's - Transitiescenario's

Rol van scenario's bij het formuleren van transitiebeleid

Wat zou de rol van energiescenario’s eigenlijk moeten zijn bij het formuleren van transitiebeleid? De in het rapport besproken scenario’s leiden weliswaar tot relatief weinig significante conclusies voor transitiemanagement, maar daaruit mag niet geconcludeerd worden dat dit noodzakelijkerwijze het geval is. De volgende kanttekeningen geven beknopt aan op welke wijze de betekenis van energiescenario’s voor transitiebeleid verbeterd zou kunnen worden.

Identificatie van robuuste technologieën verdient meer aandacht
Scenario’s kunnen gebruikt worden voor het identificeren van robuuste technologieën. De term robuustheid geeft aan dat het gaat om het vinden van technologieën die als het ware resistent zijn voor alle door scenario’s in kaart gebrachte onzekerheden. Het zijn de technologieën die in alle scenario’s in belang toenemen en in sterke mate bijdragen aan het oplossen van duurzaamheidproblemen. Het blijkt, dat de besproken scenariostudies slechts in beperkte mate aan het beantwoorden van deze vraag kunnen bijdragen. Op het niveau van de inzet van energiebronnen kunnen nog wel enige generalisaties gemaakt worden. Zo blijkt aardgas op het traject naar meer duurzaamheid bijna altijd een grotere rol te gaan spelen en neemt de bijdrage van hernieuwbare bronnen op termijn onherroepelijk toe. Maar gaat het om meer specifieke keuzes van conversietechnologie dan is er echter weinig consensus te bespeuren. Door een betere vertaling van omgevingsscenario’s naar consequenties voor technologiekeuzes kan het nut van energiescenario’s vergroot worden.

Technologische onzekerheden moeten beter in kaart gebracht worden
In scenario’s wordt gewezen op de grote invloed van wat ‘disruptive technologies’ genoemd worden. Daarbij doelt men op de plotselinge wisselingen in het succes van een energietechnologie door ontwikkelingen op andere gebieden van wetenschap en innovatie. Het kan dan bijvoorbeeld gaan op de invloed van gentechnologie op biomassatoepassingen. Met deze ‘disruptive technologies’ wordt in het algemeen in scenario’s geen rekening gehouden. Toch zijn deze juist voor transitiebeleid interessant omdat ze bepalen waar in het traject naar duurzaamheid mogelijk vertakkingen plaatsvinden die het pad in een heel andere richting sturen. In die zin ontbreekt in scenario’s vaak het denken over de processen die leiden tot verschillende eindbeelden. Forecasting scenario’s leggen als het ware te veel nadruk op de bestaande beginsituatie terwijl backcasting scenario’s te veel nadrukken leggen op de gewenste eindsituatie. Uit oogpunt van transitiebeleid zou er meer aandacht moeten komen voor het traject zelf en de plotselinge doorbraken die de padafhankelijkheid op verschillende tijdstippen zouden kunnen doorbreken. Niet alleen de maatschappelijke onzekerheden, maar ook de technologische onzekerheden zouden daartoe beter in kaart gebracht moeten worden.

Meer focus op aard van strategische keuzes wenselijk
Transitiebeleid moet zich richten op twee doelstellingen van strategische aard: aan de ene kant moet gezorgd worden dat ongewenste toekomsten vermeden kunnen worden (zogenaamde ‘hedging strategies’), aan de andere kant moet gezorgd worden dat gewenste toekomsten mogelijk gemaakt worden (zogenaamde ‘shaping strategies’). De keuze voor bepaalde technologieën moet eigenlijk in het licht van een juiste balans tussen ‘hedging’ doeleinden en ‘shaping’ doeleinden gezien worden. Sommige technologieën liggen duidelijk goed in een ‘hedging’ strategie (b.v. kernenergie) en andere technologieën in een ‘shaping’ strategie (b.v. zonnecellen). Scenario’s zouden eigenlijk duidelijker antwoord moeten geven op de vraag hoe die balans gevonden kan worden. De besproken scenario’s maken een dergelijke keuze niet mogelijk, omdat ze in het algemeen beleidsarm zijn en weinig uitspraken doen over de maakbaarheid van de eindbeelden. De invloed van bewuste beleidskeuzes zijn niet zichtbaar. Het bewust hanteren van pessimistische rampenscenario’s kan de basis vormen voor effectieve ‘hedging’ strategieën, terwijl het bewust hanteren van optimistische transitiescenario’s de basis kan vormen voor effectieve ‘shaping’ strategieën. Deze duale samenhang tussen scenariokeuzes en strategisch beleid verdient meer aandacht.

Kansen en bedreigingen op het niveau van niches en regimes signaleren
Transitiebeleid wordt gekenmerkt door acties op drie niveaus: het niveau van het stimuleren van innovaties in niches die als proeftuin voor succes functioneren, het niveau van het vooruitlopen op regimeveranderingen in de energiesector die nadere regulering vereisen teneinde publieke belangen veilig te stellen en het niveau van het signaleren van maatschappelijke ontwikkelingen die de koers van de energiesector beïnvloeden maar niet op het niveau van het energie- en milieubeleid vorm krijgen. De rol van de hier besproken energiescenario’s speelt zich in eerste instantie af op het derde niveau van signalering en alertheid. Niettemin zouden scenario’s wel degelijk een rol kunnen spelen op het lagere niveau van regimeverandering en de processen, die daarbij een rol spelen. Het ECN heeft hiertoe al eens een eerste poging gedaan in een scenariostudie waarin de rol van infrastructurele ontwikkelingen en padafhankelijkheid in het spanningsveld tussen klimaatbeleid en liberalisering centraal stond (van Hilten, 2000). Het feit dat de in dit rapport besproken scenario’s niet op regimeniveau bruikbaar zijn, wil dus niet zeggen dat dit per definitie zo is.

Ga terug naar Transitiescenario's.