Als de IEA-lidstaten plotseling minder olie krijgen aangeleverd, trekken ze een kant-en-klaar crisisplan uit de kast. Elke lidstaat moet een pakket maatregelen gereed hebben om de economie draaiend te houden en het maatschappelijk verkeer zo min mogelijk te ontwrichten. Zo ook Nederland. Het ministerie van Economische Zaken vroeg ECN een selectie van de maatregelen te onderzoeken op effectiviteit, uitvoerbaarheid en efficiëntie in de Nederlandse situatie. “Met autoloze zondagen haalt Nederland 1 tot 1,5 procent van de door de IEA geëiste minimale 7 procent minder olieverbruik,” stelt onderzoeker Coen Hanschke van ECN-Beleidsstudies.

Het plotseling stilvallen van de olielevering kan een moderne samenleving flink uit balans brengen. In het Agreement on an International Energy Program van de IEA zijn daarom afspraken vastgelegd om de gevolgen van zo’n crisis te beperken. Naast het verplicht aanhouden van strategische voorraden stelt de IEA dat elke lidstaat een pakket met maatregelen moet hebben om, indien gewenst, de nationale olievraag met 7 tot 10% te reduceren. Het ministerie van EZ vroeg ECN om een aantal voor Nederland geschikte maatregelen door te rekenen, zodat de overheid weet hoe de maatregelen uitpakken.
In de studie Saving Oil in a Hurry adviseert de IEA dat het bij een oliecrisis zaak is om vooral maatregelen in te zetten die de negatieve impact op de economie zoveel mogelijk beperken. “Dat komt in de praktijk neer op vraagreducerende maatregelen in de sector transport, met name het wegverkeer,” legt Hanschke uit. “En ook binnen het wegverkeer is dit onderscheid te maken, waardoor het goederenvervoer zo veel mogelijk ontzien wordt, en de reductie in het personenvervoer wordt gezocht .”

Evaluatie van vraagreducerende maatregelen voor de transportsector

Autoloze zondag
Om de vijf jaar voert het IEA een ‘Emergency Response Review’ uit. Dan komen controleurs beoordelen of de diverse lidstaten voldoende zijn voorbereid op een crisis. Om het pakket te actualiseren wil de overheid het effect van enkele maatregelen aangepast hebben aan de huidige omstandigheden. Ook wil ze weten hoe uitvoerbaar en effectief een maatregel is. Voorbeeld: Het afkondigen van een autoloze zondag zet veel minder zoden aan de dijk dan een rijverbod voor de helft van de auto’s via het even/oneven laatste cijfer van het kenteken. Maar die laatste maatregel is lastig te controleren. Hanschke: “In ons onderzoek hebben we alle maatregelen die genoemd zijn in de IEA studie middels een ‘quickscan’ onderzocht. Op basis daarvan is een aantal maatregelen die voor Nederland erg geschikt lijken, nader onderzocht. Deze maatregelen hebben een relatief kleine invloed op de marktwerking en beperken het dwingend ingrijpen door de overheid tot een minimum. Daarom zijn ze door ons nader onderzocht:

• Autoloze zondag (geen gemotoriseerd verkeer, openbaar vervoer rijdt wel)
• Reductie woon-werkverkeer (minder reisdagen door langere werkdagen en telewerken)
• Carpoolen (forensen rijden gezamenlijk van en naar het werk)

Met deze driemaatregelen kan Nederland aan een deel van de verplichting tot vraagreductie tijdens een oliecrisis voldoen. Daarnaast mag ook het vraagbeperkende effect van hogere brandstofprijzen meegeteld worden, dit effect is ook in de studie ingeschat en is substantieel.”

Oliegebruik in Nederland volgens IEA-definitie, met een opsplitsing van de Transportsector. Van de personenauto-kilometers zijn het zakelijke en recreatieve deel vrijwel gelijk.

Mobiliteitsgedrag beïnvloeden
Het effect van sommige maatregelen is afhankelijk van hoe de automobilisten reageren op de oproep dan wel beperkingen van de overheid. De effectiviteit van een verzoek aan werknemers en werkgevers om het woon-werkverkeer te verminderen door bijvoorbeeld extra lange dagen te maken waardoor één dag minder gereisd wordt, hangt af van hun bereidheid om de werkzaamheden anders in te richten. “Dat is niet te berekenen, dat moet je inschatten. Vandaar dat de effecten van de maatregelen een zekere marge hebben. Dit speelt vooral bij carpoolen, de maatregel heeft het grootste maar ook het onzekerste potentieel,” aldus Hanschke.
Carpoolen levert een besparing op van 0-2,5 procent van Nederlandse olievraag. In het gunstigste geval bereikt de overheid dus in een klap ruim een derde van de door de IEA gevraagde 7 procent vraagreductie. Maar carpoolen is een privézaak van de werknemer. De ruimte voor bijvoorbeeld werkgevers om hierover met werknemers afspraken te maken is beperkt. Hanschke: “Het gaat hier puur om de bereidheid van de automobilist om vrijheid in te leveren ‘voor het goede doel’, en die zal afhangen van de privéomstandigheden.”

Telewerken
Bij het verminderen van het woon-werkverkeer biedt telewerken voordelen, zoals minder reistijd en minder kosten. Toch zien werkgevers vooral nadelen. Het zou volgens hen lastiger zijn om telewerkers aan te sturen en de onderlinge communicatie zou moeilijker zijn. Dat bleek uit onderzoek dat in 2004 werd gedaan, waarbij geen rekening is gehouden met een crisissituatie. Hanschke houdt er rekening mee dat de bezwaren bij een oliecrisis minder belangrijk zijn. “Tijdens de kortdurende crisis in 2000 in het Verenigd Koninkrijk steeg het aantal telewerkers daar significant. Een mogelijkheid om deze maatregel vorm te geven is het afsluiten van een convenant tussen de werkgevers, de werknemersorganisaties en de overheid, zodat de continuïteit van de Nederlandse economie zo min mogelijk geschaad wordt tijdens een oliecrisis.”

Contact
Coen Hanschke
ECN Beleidsstudies
Tel.: 022 456 4224
E-mail: Coen Hanschke  

Info
Bekijk of download het volledige rapport Brandstofvraagreductie bij oliecrisis (BRAVO-project).

Dit ECN-Nieuwsbrief-artikel mag zonder toestemming worden gebruikt voor publicatie, mits verwezen wordt naar de bron: www.ecn.nl/nl/nieuws/newsletter-nl/