Visie over 'slimme netten' nodig vóór grootschalige invoering 'slimme meters'
De Tweede Kamer debatteerde donderdag 19 juni over de invoering van zogenoemde ‘slimme meters’. Een kamermeerderheid lijkt deze verplicht te willen invoeren bij ieder huishouden in Nederland. Hiervoor worden de bestaande elektriciteits- en gasmeters weggehaald en vervangen door energiemeters die zijn gekoppeld aan het ICT-netwerk van het energiebedrijf. Het plan is om dit in twee fasen aan te pakken. Na twee jaar wordt dan geëvalueerd of de meters ‘slim’ genoeg zijn om in alle huizen geïnstalleerd te worden. Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) betoogt dat er meer duidelijkheid moet zijn over de invoering van 'slimme netten', voordat goed kan worden beoordeeld aan welke eisen de 'slimme meters' moeten voldoen.
Er staan ons de komende twintig jaar grote veranderingen te wachten op het gebied van energie. Aan de kant van het energiegebruik zullen nieuwe energiebesparende technologieën worden toegepast, zoals elektrische warmtepompen en elektrisch vervoer. Deze technologieën leiden weliswaar tot een daling van de totale energievraag, maar zorgen voor een stijging van de vraag naar elektriciteit. Zo stijgt het elektriciteitsverbruik van een huishouden met een elektrische auto naar verwachting van ruim 3000 kWh per jaar naar zo’n 9000 kWh per jaar – bijna een verdrievoudiging. Aan de kant van de energieopwekking is er een overgang naar opwekking uit duurzame energiebronnen. Ook dit leidt tot een verschuiving in de richting van elektriciteit. Verder begint de elektriciteitsinfrastructuur (die voor een groot deel uit de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw stamt) steeds verder te verouderen.
Al deze ontwikkelingen samen vragen de komende jaren om grote investeringen in de elektriciteitsnetwerken. In de EU worden die investeringen in de komende drie decennia geraamd op ruim € 500 miljard (grofweg € 1000 per inwoner). Een soortgelijk bedrag is ook nodig voor vervanging en uitbreiding van de elektriciteitsproductie. Samen komt dit neer op ruim € 4.000 per huishouden.
De investering voor ‘slimme meters’ wordt in Nederland geraamd op € 1,5 miljard, ofwel ca. € 95 per inwoner. Dit is betrekkelijk weinig in verhouding tot de totale investeringen in de elektriciteitssector. Wanneer de meters ‘slim’ genoeg zijn, en bijvoorbeeld meerdere tarieven en tariefperioden ondersteunen, kan met de meters de invoering van 'slimme netten' mogelijk worden gemaakt. Door wat extra te investeren in 'slimme' ICT, kunnen zo de investeringen in de elektriciteitsnetwerken en de elektriciteitsproductie worden verminderd. Voor de transitie van de huidige elektriciteitsnetten in ‘slimme netten’ is in het onlangs verschenen Energierapport 2008 van het ministerie van Economische Zaken de oprichting van een Taskforce SmartGrids aangekondigd.
Nu eenrichtingsverkeer
In Europa wordt er al geruime tijd gediscussieerd over de toekomstige inrichting van onze elektriciteitsinfrastructuur in het licht van de aankomende investeringsgolf. Het Europese technologieplatform SmartGrids pleit hierbij voor een overgang van passief naar actief beheer van elektriciteitsnetwerken. Op dit moment zijn de elektriciteitsdistributienetwerken namelijk ontworpen voor éénrichtingsverkeer: de elektriciteit wordt getransporteerd van grote elektriciteitscentrales gekoppeld aan het hoogspanningsnet naar de gebruikers op het laag- of middenspanningsnet. De benodigde capaciteit van het elektriciteitsnet wordt in dit traditionele passieve beheer bepaald door de meest extreme situatie die zich kan voordoen. Het gevolg is dat het elektriciteitsnet het grootste deel van de tijd maar gedeeltelijk wordt gebruikt.
Door de nieuwe ontwikkelingen wordt deze passieve vorm van beheer steeds minder aantrekkelijk, vooral in gebieden met veel lokale elektriciteitsproductie of een grote concentratie aan piekverbruikers. Het wordt in die gebieden heel duur om het net te blijven ontwerpen voor de meest extreme situatie die zich kan voordoen. Met behulp van relatief goedkope ICT-technologie kan door actieve sturing de capaciteit van de elektriciteitsnetten beter worden benut. Dit vermindert de benodigde investeringen in het net. Om dit mogelijk te maken moeten de ‘slimme meters’ wel voldoende ‘slim’ zijn.
Tweewegcommunicatie
Een belangrijk kenmerk van actief beheer van netwerken is dat netbeheerders niet alleen het transport van elektriciteit in het net actief besturen. De netbeheerders gaan ook de opwekking en het verbruik van elektriciteit bij consumenten bijsturen (binnen grenzen). Dit kan bijvoorbeeld door te werken met een tijdafhankelijk transporttarief. In plaats van alleen een piek- en een daltarief, zijn er dan meerdere tarieven en tariefperioden. Dit wordt reeds op diverse plekken in het buitenland met succes toegepast. Voor de ‘slimme meter’ betekent dit dat deze naast het gebruik in kWh ook de kosten in euro moet registreren. Voor een goede bijsturing van apparatuur in huis is bovendien tweewegcommunicatie nodig tussen die apparatuur en de meter.
De kosten van deze eventuele extra functionaliteiten moeten natuurlijk afgewogen worden tegen de verwachte baten. Het probleem hierbij is dat het kader voor deze afweging op dit moment nog ontbreekt. Er is nog geen gezamenlijke visie over de toekomstige ontwikkeling van de elektriciteitsinfrastructuur in Nederland en de rol van ICT hierbij. Ondersteuning van actief beheer van netwerken is daarom nog niet geregeld in het huidige Nederlandse meterontwerp. Ook al lopen veel Nederlandse netbeheerders - ieder op hun eigen manier - met ideeën hiervoor rond, de kosten en baten zijn voor hen nog niet concreet genoeg om hiervoor nu al te kunnen investeren.
Advies
Het is daarom belangrijk dat de overheid, de NMa en de netbeheerders samen met alle belanghebbenden een visie formuleren over de toekomst van de elektriciteitsnetwerken. In het Energierapport 2008 is aangekondigd dat met dit doel een Taskforce SmartGrids wordt opgericht. “Het is vooral van belang om te bepalen of, waar en wanneer de Nederlandse netbeheerders zullen overstappen van passief naar actief beheer van de elektriciteitsdistributienetwerken - en hoe de bijbehorende investeringen gedekt worden,” aldus ECN-onderzoeker Josco Kester, deskundige Intelligente Elektriciteits Netten. “Nadat de Taskforce SmartGrids daarover een visie en een actieplan geformuleerd heeft, kunnen we definitieve keuzes maken over de functionele eisen aan de 'slimme meter', het 'slimme net' en de bijbehorende ICT-architectuur.”
ECN adviseert verder om de beperkte uitrol in de eerstkomende jaren te benutten om door te gaan met het opdoen van praktijkervaring met ‘slimme meters’ en de bijbehorende diensten. “Als we nu de processen en diensten goed evalueren, inclusief de communicatie over en weer met de klant, dan kunnen we straks een betere investeringsbeslissing nemen.” Tegelijkertijd is het belangrijk dat Nederland actief betrokken raakt bij het opstellen van een Europese standaard voor slimme meters, een proces dat naar verwachting over enkele maanden start.
----------------------------------------------------------------------------------------------------
Noot voor de pers:
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met ir. Josco C.P. Kester (ECN, Intelligente Elektriciteits Netten) via telefoon: 0224-56 4500 en e-mail: kester@remove-this-part-ecn.nl (bereikbaar vanaf maandag 28 juli 2008)
of drs. Martin J.J. Scheepers (ECN, Intelligente Elektriciteits Netten) via telefoon: 0224-56 4500 en e-mail: scheepers@remove-this-part-ecn.nl
